Home / Văn 12 / Phân tích bài thơ “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi và nói lên cảm nghĩ của em

Phân tích bài thơ “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi và nói lên cảm nghĩ của em

Đề bài: Phân tích bài thơ “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi và nói lên cảm nghĩ của em.

Bài làm

Nguyễn Đình Thi – một nghệ sĩ đa tài của dân tộc Việt Nam. Ông không chỉ được biết đến với chức danh nhạc sĩ mà còn có là nhà văn, nhà viết kịch, viết tiểu luận và nổi hơn cả người ta biết đến ông qua những bài thơ. Thơ ông có bản sắc và giọng điệu riêng, vừa tự do phóng khoáng vừa hàm súc, sâu lắng suy tư, có những tìm tòi theo xu hướng hiện đại về hình ảnh, nhạc điệu,…Đặc biệt, Nguyễn Đình Thi có những bài thơ đằm thắm, thiết tha về về quê hương đất nước Việt Nam trong lam lũ, đau thương đứng lên chiến đấu và chiến thắng. “ Đất nước” là một thi phẩm xuất sắc, tiêu biểu nhất cho sự nghiệp thơ ca của ông.

     Nguyễn Đình Thi sáng tác bài thơ “Đất nước” trrong khỏng thời gian từ 1948 – 1955, sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Bài thơ gồm hai phần. Phần đầu được hình thành trên cơ sở những đoạn trích từ hai bài “Sáng mát trong như sáng năm xưa” (1948) và “Đêm mít tinh” (1949). Phần sau được viết năm 1955. Đất nước được nhìn qua một không gian – thời gian độc đáo: mùa thu với mốc son lịch sử là sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (2/9/1945). Tuy được viết trong những thời gian khác nhau nhưng cảm hứng thơ vẫn liền mạch và đã tạo nên một tác phẩm nghệ thuật để đời của ông.

Bài thơ là lời tự bạch của tác giả về cả cảnh thu xưa và nay có sự thay đổi như thế nào, hay đó cũng là sự thay đổi của đất nước ta trước sự xâm lược của thực dân Pháp nhưng vẫn đứng dậy đấu tranh để bao vệ độc lập. Thông qua đó, nhà thơ bày tỏ tình yêu đất nước, lòng căm thù giặc, niềm tự hào, niềm tin son sắt vào tương lai tươi sáng của dân tộc và đất nước. bài thơ được chia làm hai đoạn , đoạn một : từ đầu đến “vọng nói về” nói về mùa thu đất nước trong hoài niệm của nhà thơ và đoạn 2: còn lại là hình ảnh đất nước kháng chiến đau thương mà nghĩa tình.

Mở đầu bải thơ là hình ảnh mùa thu Hà nội năm xưa:

                         “Sáng mát trong như sáng năm xưa

                           Gió thổi mùa thu hương cốm mới

                           Tôi nhớ những ngày thu đã xa”

Cách mở đầu rất tự nhiên nó giống như một lời kể chuyện, một lời tâm sự, bộc bạch. Tác giả thấy buồi sáng “ mát trong” giống như buổi sáng “năm xưa”. Từ cái cảm xúc thanh bình và thân thuộc đó thì đã cho nhà thơ chất “xúc tác” để nhớ lại kỉ niệm ấy. Chỉ bằng vài nét gợi tả mà tác giả đã thể hiện được không gian, thời gian, màu sắc, hương vị của mùa thu : không khí mát trong, gió thổi phảng phất mùi hương cốm mới, kết tinh của hương vị đất trời, cây cỏ mùa thu cái đặc trưng riêng của mùa thu Hà nội. Mùa thu trong tâm trí của nhà thơ dường như không thể nào quên được, mùa thu xưa mùa thu nay có sự thay đổi rõ rệt, hình ảnh ấy đi sâu vào tâm trí của nhà thơ. Câu thơ giản dị làm tăng cái ý nghĩa của sự thanh bình bình thường ấy. Và sự bình dị của đoạn đầu sẽ làm tăng sức biểu cảm của những hình ảnh ở những câu thơ tiếp theo:

                           “ Sáng chớm lạnh trong lòng Hà nội

                              Những phố dài xao xác hơi may”

Khổ thơ này vẫn là nhịp điệu chậm rãi, tràn đầy những nhớ thương. Nguyễn Đình Thi lại nhắc lại hình ảnh “sáng”. Nhưng ánh thu Hà Nội của hiện tại đẹp mà buồn, gợi bao hoài niệm. Cái giá lạnh mỗi khi thu về vào buổi sáng sớm, cái đặc sắc ở đây là “lòng Hà nội”. Đó chính là chỉ không khí của mùa thu đã đi sâu và từng con phố dài của Hà nội và sự kết hợp với từ láy “xao xác” tạo nên nỗi tâm sự như được tăng thêm. Hình ảnh gió xao xác với con phố dài nó cuốn, thu hút con ta vào tận sâu thẳm.ở những câu thơ trên xét về mặt nghĩ của nó thì những hình ảnh trên không chứa đựng vẻ đẹp của Hà Nội, nhưng khi đọc hai câu thơ ta vẫn cảm nhận được vẻ đẹp đắm sâu của thủ đô, trái tim của cả nước. Thiết nghĩ phải yêu Hà Nội, hiểu Hà Nội mới có thể cảm nhận được cái xao xác hơi may, cái chớm lạnh giữa thành phố này, yên ắng, trong lành, phảng phất những mơ hồ như vậy. Dường như sự sâu kín của tâm hồn con người đang khe khẽ hiển lộ trong màn sương rất mỏng, mỏng như thể không có vậy. 

                            “Người ra đi đầu không ngoảnh lại   

                              Sau lưng thềm lá rơi đầy.”

Tiếp câu thơ thứ ba như một cái hất đầu ngạo nghễ, một sự quyết tâm đầy kiêu hãnh với chí lớn mang trong người “ đầu không ngoảnh lại”. Nhưng câu thơ cuối lại là một tình cảm sâu lắng, trực tiếp, cảm xúc được dàn trải đều qua trang giấy qua cách ngắt nhịp của tác giả.

dat-nuoc-nguyen-dinh-thi
Đất nước – Nguyễn Đình Thi

Có người nói, hình ảnh của Hà Nội đã thu lại trong câu thơ cuối: “thềm nắng lá rơi đầy”. Đó là câu thơ đẹp và rất giàu sắc thái thẩm mĩ. Bức tranh thu Hà Nội thấm đầy nắng, gợi nên sắc thái quyến rũ không thể từ bỏ trong tâm trí người ra đi. Mà có khi làm sao mà đi nổi khi một Hà Nội đẹp thế, đẹp như thế cứ níu chân chẳng cho đi, làm sao không khỏi mềm lòng.

 Đang hồi tưởng về một mùa thu đã xa của Hà Nội, cảm xúc của tác giả bỗng chuyển hướng sang mùa thu hiện tại bằng một câu thơ ngắn, âm điệu dứt khoát như một lời khẳng định:

                                     “ Mùa thu nay khác rồi

                                       Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi

                                       Gió thổi rừng tre phấp phơi

                                       Trời thu thay áo mới

                                       Trong biếc nói cười thiết tha”

Mùa thu nay là mùa thu thứ hai ở chiến khu Việt Bắc (1948) tràn đầy khí thế sau chiến thắng Thu Đông 1947. Bài thơ có sự chuyển đổi về âm điệu, nhịp điệu: những câu thơ ngắn với những thanh nhịp nhanh, rộn ràng; sự phối hợp âm thanh với vần trắc và thanh trắc (phất phới, áo mới ). Cảnh sắc thiên nhiên cũng có sự thay đổi. Vẫn là mùa thu với bầu trời trong xanh, nhưng tươi sáng, nhiều hoạt động linh hoạt, “gió thổi”, “rừng tre phất phới”, “trời thu thay áo mới”, “nói cười thiết tha”. Hình ảnh rừng tre tượng trưng cho sức mạnh đoàn kết Việt Nam, vẻ đẹp của Việt Nam, niềm vui của thu độc lập. Tất cả sự thay đổi ấy hoà nhập với tâm trạng con người , thể hiện niềm vui hồ hởi, phấn chấn, tin tưởng, một vẻ đẹp khoẻ mạnh và tươi sáng.
Mùa thu như được nhân hóa lên để giống với con người. Và người đọc cảm thấy mùa thu như một thiếu nữ điệu đà, thướt tha,thơ mộng đang khoác tấm áo mới rạng rỡ, tươi tắn và dịu dàng. Đó có phải tấm áo ấy là của sự độc lập, tự do của dân tộc.Cuộc sống đã thay đổi hoàn toàn. Không chỉ mùa thu trong biếc mà chính cái hiện thực ấy, chính cái cuộc sống mới ấy thật đẹp, thật trong suốt. Và con người trong cuộc sống ấy đang tự do nói cười thiết tha trong nỗi vui mừng quê hương vừa được giải phóng, mùa thu năm 1945 cùng với sự ra đời của nước Việt Nam Dân Chủ Cộng hòa.
Từ cảm xúc về mùa thu đất nước đi đến tình cảm mến yêu tha thiết và lòng tự hào về đất nước, nhà thơ ngắm nhìn cảnh vật với tâm hồn lạc quan, yêu đời. Niềm vui tràn ngập lòng người, tràn ngập đất trời. Đoạn thơ với nhịp điệu rộn ràng, hào hứng và những hình ảnh đẹp đẽ, tươi mát đã thể hiện vẻ đẹp muôn màu muôn vẻ của đất nước thân yêu. Nhà thơ như reo như hát lên niềm hạnh phúc bất tận ấy:

                                  “Trời xanh đây là của chúng ta

                                     Núi rừng đây là của chúng ta

                                     Những cánh đồng thơm mát

                                     Những ngả đường bát ngát

                                     Những dòng sông đỏ nặng phù sa”

Nhịp thơ dồn dập mãnh liệt khác hẳn sự tinh tế ở những khổ đầu. Hình ảnh nối tiếp hình ảnh, nhạc điệu rộn ràng, âm hưởng khoáng đạt, lời thơ trải dài như vô tận. Vẻ đẹp đất nước bao la bát ngát, như hư như thực dường như vượt khỏi tầm tay con người nhỏ bé. Điệp khúc “là của chúng ta”  cứ ngân nga nối dài, vang vọng giữa đất trời, sông núi. Tất cả những gì thân yêu, quen thuộc trên đất nước này đều là của chúng ta. Còn gì sung sướng hơn, tự hào hơn bốn tiếng ấy sau hàng trăm năm nô lệ, dân tộc ta phải đổ bao xương máu mới giành được quyền làm chủ. Cũng nguồn cảm hứng say sưa, dạt dào như thế, nhà thơ Tố Hữu đã thốt lên:

 

                                  “Của ta, trời đất, đêm ngày

                                    Núi kia, đồi nọ, sống này của ta !”

                                                     (Hoan hô chiến sĩ Điện Biên).

   Sắc đỏ của phù sa gợi liên tưởng tới những chiến sĩ đã hi sinh trong cuộc chiến đấu bảo vệ non sông. Chữ “nặng” này không chỉ diễn tả lượng phù sa trong nước của dòng sông mà còn đặc tả “bề dày” của dòng chảy bốn nghìn năm lịch sử. Nước không chỉ đỏ nặng phù sa màu mỡ mà còn cuồn cuộn dòng máu quật cường của ra một dân tộc. Những liên tưởng sâu xa ấy khiến cho cảm xúc thơ trở nên trầm lắn. Ý thơ đi từ những hình ảnh cụ thể, hữu hình, đến sự cảm nhận cái vô hình là truyền thống, là hồn thiêng đất nước. Nhà thơ suy ngẫm về chiều sâu, về bề dày của lịch sử để từ đó đúc kết thành chân lí:                                

                                  “ Nước chúng ta

                                     Nước những người chưa bao giờ khuất

                                     Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất

                                     Những buổi ngày xưa vọng nói về”

Nhịp thơ bỗng thay đổi, mang xúc cảm trầm lắng, ẩn chứa thái độ thành kính thiêng liêng, hướng người đọc trở về quá khứ lịch sử của quê hương. 
Lúc con người ta vui mừng, hân hoan về một chiến thắng thì bao giờ, sau đó cũng sẽ là những giây phút trầm mặc suy nghĩ về cái giá của chiến thắng đó. Suốt chiều dài lịch sử hàng ngàn năm, trải qua bao phen chống giặc ngoại xâm, có thắng có bại nhưng đất nước này, dân tộc này chưa bao giờ khuất phục trước bạo lực của quân thù. Truyền thống bất khuất ấy truyền từ đời này sang đời khác. Nhà thơ lắng nghe tiếng nói quật cường vọng lên từ lòng đất. “Đất”, qua tâm hồn nhà thơ và tâm hồn chúng ta, không chỉ xanh tốt những vạt rừng, thơm mát những cánh đồng, bát ngát những ngả đường, đỏ nặng phù sa của những dòng sông mà còn “rì rầm” tiếng nói đấu tranh bao đời không bao giờ tắt “ vọng nói về”, tiếng vọng về của tổ tiên để nhắc nhở con cháu. Câu thơ trở nên trang trọng, trầm lắng khi nói đến tiếng vọng thiêng liêng của ngàn xưa rì rầm trong tiếng đất.

Những khổ thơ tiếp theo là hình ảnh đất nước đau thương, gian khổ mà bất khuất: đất nước trong kháng chiến và chiến thắng.

Có thể nói ít có hình ảnh nào thể hiện nỗi đau thương tang tóc của dân tộc và đất nước trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp lại cô đọng, hàm súc và gây ám ảnh sâu sắc như những hình ảnh trong hai câu thơ:

                                “ Ôi cánh đồng quê chảy máu

                                   Dây thép gai đâm nát trời chiều”

 Bọn giặc đến đây đã tàn phá một đất nước xinh đẹp thành những bãi máu. Ánh hoàng hôn đỏ hắt xuống khiến những cánh đồng quê như chảy máu. Hàng rào dây thép gai vây quanh đồn bốt giặc tua tủa chĩa lên như muốn đâm nát trời chiều vốn tĩnh lặng, bình yên. Cả hai chiều không gian đều in đậm bóng dáng sự tàn phá, chết chóc của chiến tranh. Từng chữ, từng câu thơ oằn nặng bởi cảm xúc đau thương, căm giận. Đọc thơ, người đọc như thấy trước mắt mình là cả hiện thực khốc liệt của những năm tháng khổ đau một cách tường tận và chi tiết. Ngòi bút của Nguyễn Đình Thi như một máy quay phim tài ba và đặc biệt giúp cho người đọc nhận ra một bức tranh ngập đầy máu của chiến tranh. Trên cái nền hiện thực ấy thì người chiến sĩ:

                                  “Những đêm dài hành quân nung nấu

                                    Bỗng bồn chồn nhớ mắt người yêu”

Đó là tâm trạng cháy bỏng yêu thương nhân dân và” nung nấu” hờn căm quân cướp nước. Mối căm thù sôi sục trong tim, thôi thúc những đêm dài hành quân không nghỉ. Mối căm thù dồn lên mũi lê, đầu súng nhằm thẳng quân thù. Nhưng chính lúc ấy cũng thấp thoáng hiện lên trong nỗi nhớ “đôi mắt” của “người yêu” chờ đợi khiến tâm hồn chiến sĩ ta bồn chồn, xao xuyến.

  Và ở khổ thơ tiếp, Nguyễn Đình Thi đã lí giải sâu xa về sức sống, tinh thần ý chí chiến đấu của người dân:

                                “Từ những năm đau thương chiến đấu

                                  Đã ngời nên nét mặt quê hương

                                 Từ gốc lúa bờ tre đôn hậu

                                 Đã bật lên những tiếng căm hờn”

Với cách ngắt nhịp khỏe, rắn rỏi, câu thơ thể hiện sâu sắc niềm tự hào, kiêu hãnh của tác giả về sức sống và vẻ đẹp của cả dân tộc. Từ “ngời” và “bật” được dùng rất hay, sự trỗi dậy, hồi sinh kỳ diệu, sự tỏa sáng, sức sống của dân tộc. Nguyễn Đình Thi đã sáng tạo 1 bài thơ hết sức đặc biệt khi cảm xúc trong bài thơ không chảy theo 1 nhịp thống nhất mà liên tục biến đổi. Ta biết rằng: thơ 7 chữ thì biểu lộ cảm xúc cá nhân, thơ 5 chữ thì cảm xúc mỏng hơn và thiên về nhịp điệu, thơ 6 chữ thì được sử dụng nhẳm khẳng định 1 ý tưởng. Trong bài thơ này, thơ 6 chữ được tác giả sử dụng đạt hiệu quả rất cao.

                                “Bát cơm chan đầy nước mắt

                                  Bay còn giằng khỏi miệng ta

                                  Thằng giặc Tây thằng chúa đất

                                   Đứa đè cổ đứa lột da”

 Mồ hôi tn chung với nước mắt. Câu thơ gợi ra nỗi đau, sự xót xa của con người trong nô lệ. Cách xưng hô đối lập giữa một bên là chính nghĩa: ta, cùng với một bên là sự phi nghĩa: bọn thằng, đứa… như bao căm thù và uất hận được dồn lại. Ngôn ngữ giản dị như khẩu ngữ truyền tải nội dung căm hận sâu sắc, cực tả sự áp bức bóc lột dã man đến tận xương tuỷ của bọn giặc xâm lược cùng bọn địa chủ tay sai đang thống trị từng ngày trên nước mắt, mồ hôi của nhân dân. Cắt ngắt nhịp (2 câu đầu là 2/2/2, 2 câu sau là 3/3) thể hiện sự đau uất, căm hờn giặc.

                                  “Xiềng xích chúng bay không khóa được

                                    Trời đầy chim và đất đầy hoa

                                    Súng đạn chúng bay không bắn được

                                    Lòng dân ta yêu nước thương nhà”

Nhịp thơ trở nên mạnh mẽ, đanh thép làm cho câu thơ trở nên giàu sức biểu tượng. Sự đối lập giữa hai hình ảnh thơ “xiềng xích” và “trời đầy chim, đất đầy hoa” đã thể hiện tinh thần lạc quan của nhân dân, khí phách anh hùng của dân tộc bất chấp sự tàn khốc của chiến tranh và quân thù. Thể hiện sự tin tưởng vào chiến thắng sau này. Nỗi đau đớn xót xa hoà lẫn lòng căm thù ngùn ngụt khiến đoạn thơ có sức truyền tải và tố cáo mãnh liệt, lột tả rõ nét nguyên nhân cho sức mạnh vùng lên của dân tộc.

                            “Khói nhà máy cuộn trong sương núi

                              Kèn gọi quân văng vẳng cánh đồng

                              Ôm đất nước những người áo vải

                              Đã đứng lên thành những anh hùng”

Hình ảnh độc đáo, sáng tạo thể hiện không khí sôi động, sùng sục của nhân dân trong kháng chiến. Núi rừng trước kia chỉ có sương núi, nay đã thấy khói nhà máy cuộn không gian, cánh đồng trước kia chỉ có tiếng mõ nay đã nghe văng vẳng những tiếng kèn gọi quân. Hai hình ảnh sóng đôi rất ý nghĩa: một xây dựng đất nước ở miền Bắc, một bảo vệ đất nước ở miền Nam – 2 miền đất nước dẫu bị ngăn cách nhưng dường như vẫn đang cùng 1 nhịp thở. Từ thực tế kháng chiến gian nan và hào hùng, Nguyễn Đình Thi đã viết nên những câu thơ khái quát về sự mất mát, hi sinh của đất nước cùng quyết tâm giành lại chủ quyền độc lập tự do của dân tộc ta, cả dân tộc đoàn kết thành một khối thống nhất, trán đẫm mồ hôi và mắt ngời hi vọng, rắn rỏi mạnh mẽ bước tới tương lai:

                             “Ngày nắng đốt theo đêm mưa giội

                               Mỗi bước đường mỗi bước hi sinh

                               Trán cháy rực nghĩ trời đất mới

                               Lòng ta bát ngát ánh bình minh”

Và ở vùng núi Thượng Lào với  ngàythì nắng như thiêu đốt nhưng đêm đến lại đem đénnững cơn mưa ào ào như thác đổ, thiên nhiên khắc nghiệt dễ sinh bệnh tật đau ốm, nhưng người lính đã vượt qua tất cả những gian khổ đó. “Cháy rực”, “bát ngát”, “trời đất mới”, “bình minh”… là những hình ảnh kỳ diệu mà quê hương họ sẽ đến và phải đến. Nơi ấy là nơi có tự do, có niềm vui, có những cánh đồng bát ngát, có những dòng sông đỏ nặng phù sa, nơi ấy là nơi con người tự do yêu thương và sống bên nhau. Nhân dân ta đứng dậy giữ nước không chỉ bằng sức mạnh tình cảm mà còn bằng sức mạnh lí trí, có ánh sáng cách mạng soi dường và niềm tin vào tương lai tươi sáng.

                                 “Súng nổ rung trời giận dữ

                                   Người lên như nước vỡ bờ

                                   Nước Việt Nam từ máu lửa

                                    Rũ bùn đứng dậy sáng lòa.”

Nguyễn Đình Thi đã lấy chất liệu miêu tả trực tiếp tại chiến trường Điện Biênvà ông đa kể lại rằng: “Tôi trông thấy các anh mình mẩy đầy bùn, nhưng khi nhảy lên trên mặt đất, các anh hiện ra chói loà trong ánh nắng…”. Âm hưởng hào hùng, sảng khoái của đoạn thơ được tạo nên từ thể thơ sáu chữ với tiết tấu nhanh, mạnh, dồn dập cùng với hàng loạt hình ảnh đậm chất anh hùng ca lấy từ thực tế của chiến trường Điện Biên Phủ ác liệt mà nhà thơ đã trực tiếp tham gia và được tận mắt chứng kiến.

Khổ thơ 6 cuối cùng như một bản tổng kết, một lời tuyên bố của một đất nước. Khổ thơ kết hợp chiều cao của ý chí, chiều sâu của tình yêu, chiều rộng của sự đoàn kết, và chiều dài lịch sử cùng những âm thanh dữ dội chuyển từ trạng thái căm hờn, chiến đấu cho đến bản hoà ca chiến thắng

      Qua bài thơ “Đất nước” của Nguyễn Đình Thi được khái quát từ những hình ảnh thật thân thương, từ những cung bậc thiết tha của cung đàn tình cảm dân tộc. “Đất nước” giúp ta có cái nhìn về quê hương đất nước hoàn thiện hơn, sâu sắc hơn và tinh tế hơn. Nhà thơ không chỉ diễn tả hiện thực, mà còn diễn tả mơ ước, bởi thơ ca bao giờ cũng nói đến cái xảy ra và cái có thể xảy ra. Bằng cái đẹp, thơ nâng cao con người lên. “Đất nước” có chất trữ tình bay bổng, chất chính luận sâu sắc qua nghệ thuật diễn đạt tài hoa của Nguyễn Đình Thi, với ngôn ngữ giàu hình ảnh gợi cảm, lời thơ giàu âm điệu, giọng thơ thay đổi, có lúc sôi nổi rạo rực, có lúc lắng đọng suy tư.

Bài nên xem

tay-tien

Bình giảng đoạn thơ sau trong bài “Tây Tiến” của Quang Dũng “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi! (…) Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”.

Đề bài: Bình giảng đoạn thơ sau trong bài “Tây Tiến” của Quang Dũng. “Sông …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Copy Protected by Chetan's WP-Copyprotect.